ناول
  سِّدھی-سادی گّل
  کاتراں
  خبرسار
  شخص نامہ
  نظریہ
  ادب،کلا ،سنگیت اتے سِنیما
  کاو-شار
  کِتاباں
  ڈوُنگھیاں سوچاں
  کہانی
  نصر
  ہیلتھ-لائن
  جانکاری اتے تکنالوجی










کی شاعری تبدیلی لیا سکدی ہے؟ - ڈاکٹر مبارک علی


Posted On :- 02-04-2013

ہر سبھیتا دے مُڈھلے سمے وِچ جدوں لکھت وجود وِچ نہیں آئی سی، اوس ویلے شاعری راہیں اظہار خیال کیتا جاندا سی، کیوں جو اس وِچ آہنگ ہوندا ہے، اس لئی اشعار نوں زبانی یاد کرنا آسان ہوندا سی۔ تے انج شاعری ایہناں سماجاں وِچ زیادہ مقبول ہوندی ہے کہ جیہناں دا کلچر زبانی ریتاں تے ہوندا ہے۔ لیکن جد معاشرہ ترقی کردا ہے، اوس وِچ نویں خیالات تے چنتن پیدا ہوندے نیں تے فیر ایہناں دے اظہار لئی شاعری دی تھاں وارتک نوں اخیتار کیتا جاندا سی۔

 اس لئی کہیا جاندا ہے کہ جد معاشرہ شاعری تے وارتک ول جاندا ہے تاں اوہ اس دی ترقی نوں ظاہر کردا ہے۔ یونان دی سبھیتا دے مُڈھلے دور وِچ ہومر دی شاعری دی  سُوجھ سی مگر بعد وِچ ایونین (Ionian )فلسفی جہنوں دنیا دی تخلیق دے بارے وِچ نظریات دتے تے فیر سقراط، افلاطون، ارسطو تے دوجے فلسفی آئے، جیہناں نے سماجی مسئلیاں تے معاشرے بارے نویں نویں نظریات تے نوِیاں سُوجھاں دِتیاں۔ افلاطون نے اپنی کتاب "جمہوریت" وِچ کوِیاں لئی کوئی جگہ نہیں رکھی کیوں جو اس دے نزدیک شاعری دی بنیاد جذبات تے غیر عقلی خیالاں تے ہوندی ہے۔

یورپ دی اُنتی وِچ وی اسیں سائنس داناں، فلسفیاں، مفکراں تے سماجی علماں دے ماہراں دا حصہ پاندے نیں جو معاشرے دی ذہنی حالت نوں اپنے خیالاں راہیں بدل رہے سن۔

پر یورپ وِچ سماجی بدلا اوس ویلے آئی جدوں اوتھے صنعتی انقلاب آیا تے ٹیکنالوجی معاشرے وِچ معاشی، سماجی تے سیاسی تبدیلی دے اس انقلاب دی کامیابی وِچ فلسفیاں، مفکراں تے آرتھک سُوجھواناں دا حصہ سی جو تبدیل ہوندے معاشرے نوں نویں سُوجھ سمجھ راہیں ایس دی اگوائی کر رہے سن۔ ایس لئی آدم اسمتھ، ریکارڈو، مالتھوس تے بعد وِچ کارل مارکس تے اینگلز نے سرمایہ داری تے اس توں پیدا ہون والا مسئلیاں دا کھنڈن کیتا۔ پورے عمل وِچ سانوں کوی نظر تے آئے مگر اوہناں نے ایس انقلابی تبدیلی وِچ حصہ نہیں پایا۔

ایس لئی سوال پیدا ہوندا ہے کہ آخر شاعری کیوں سماجی تبدیلی نہیں لیا سکدی؟ تاں ایس دا جواب ایہہ ہے کہ شاعری دا سبندھ جذبات نال ہوندا ہے، اوہ جذبات نوں بھڑکاندی ہے، مگر اس دے کول کوئی پرمان نہیں ہوندے۔ اس لئی شاعری سیاسی تحریک دے دوارا لوکاں دے جذباتی تے اُبھار سکدی ہے مگر انقلاب دا سبب نہیں بن سکدی۔

اجوکے سمے وِچ ٹیکنالوجی دی مہتتا بہت زیادہ ہو گئی ہے، ایس لئی اسیں دیکھدے ہاں کہ اِک اہم ایجاد پوری سوسائٹی تے اس دے ڈھانچے نوں بدل کے رکھ دیندی ہے۔ ساڈے اپنے سمے وِچ کمپیوٹر، ای میل، سیل فون تے فیکس وغیرہ دی کاڈھاں نے نہ صرف سماج نوں سماجی طور تے بدلیا ہے سگوں انسانی ڈھنگ تے عادتاں نوں وی بدل کے رکھ دِتا ہے۔ ایس ویلے ٹینالوجی تے اس دیاں ایجاداں وِچ اس قدر تیزی آئی ہوئی ہے کہ لوکاں نوں اس دے نال تبدیل ہون وِچ اوکھ پیش آ رہی ہے۔ مگر سماجی تبدیلی ایس ٹیکنالوجی دی وجہ توں آ رہی ہے۔ ایس توں پہلے مفکراں تے سماجی علم دے ماہراں دے وچاراں نوں مُکھ حیثیت ہوندی سی تے ٹیکنالوجی دی ایجاداں ایہناں توں متاثر ہوندیاں سن مگر ہُن ٹیکنالوجی نوں پہلی حیثیت حاصل ہو گئی ہے تے خیالاں تے افکار ساڈے پرادھین ہو گئے نیں

پر جیہناں معاشریاں وِچ ٹیکنالوجی نوں حاصل کر لیا جاندا ہے مگر اس کے سِٹے وچ ہون والے عمل نوں سمجھن لئی ذہن تبدیل نہیں ہوندے نیں ایسے معاشرے سبھیتا دے طور تے زیادہ پچھڑے ہو جاندے نیں، ٹیکنالوجی تاں ہے مگر اوہ خیال تے چنتن نہیں کہ جو ٹیکنالوجی دے عمل نوں سمجھ سکن۔
پاکستان معاشرے دا دُکھانت ہے کیہ ایتھے اک بنّے تاں شاعراں نوں ہی بُدھیواد سمجھیا جاندا ہے،۔ لبرل تے ترقی پسند خیالاں دے لوک وی انقلابی شاعری نوں پڑھ کہ یاں سُن کے جُھوم اُٹھدے نیں تے ایہناں خواباں وِچ گم ہو جاندے نیں کہ انقلاب آون والا ہے مطلب کویاں دے گیتاں تے نغمیاں توں انقلاب آ جائے گا، ایس دے لئی اوہناں نوں کجھ کرن دی لوڑ نہیں لیکن ایہناں دا ایہہ انقلاب شاعراں دے سنگریہاں تے ایہناں نوں گاون والیاں دیاں کیسٹ وِچ گُم ہو جاندا ہے۔

حبیب جالب انقلابی شاعر سن، تے اوہناں دی شاعری اج وی لوکاں دے جذبات نوں اُبھاری سی، ایس توں زیادہ نہیں مثلاً اوہناں دی مشہور نظم "ایسے دستور کو صبح بے نور کو میں نہیں مانتا، میں نہیں مانتا:" ایہہ شعر تاں ٹھیک نیں مگر سوال ایہہ پیدا ہوندا ہے کہ کیہڑا دستور؟ تے اس دستور وِچ کیہ خرابی سی کہ جس وجہ نال اوہ ایس نوں منن توں انکاری سن؟ صرف اس نظم نال دستور ایس دیاں اُپبندھ تے ایس دے اثر بارے وچ کجھ پتہ نہیں ہوندا ہے۔ لوک جذباتی ہو کے نعرے لا دیندے نیں مگر نتیجہ کجھ نہیں نکلدا۔

ایسے طرح فیض صاحب دی نظم "ہم بھی دیکھیں گے" بڑی انقلابی تے جذباتی ہے لوک اس دے انتظار وِچ ہی نیں کہ جدوں تخت گرائے جان گے تے تاج اُچھالے جان گے، اگر ایہناں نظماں نوں چنگا گان والا یاں گان والی ہووے تے فیر ایہہ صرف منورنجن  دا حصہ بن کے رہ جاندی ہے۔ ایہہ نہ تے لوکاں دے ذہن نوں بدلدی ہے تے نہ معاشرے وِچ کوئی سماجی تبدیلی دا باعث ہوندی ہے۔
ایس پچھوکڑ وِچ اگر  معاشرے نوں ترقی دا راہ اپنانا  ہے تاں پہلاں تے اس دے لئی نوِیں ٹیکنالوجی دا حاصل ہووے گا مگر صرف ایہو کافی نہیں ہے ایس دیاں ایجاداں وِچ حصہ لینا ہووے گا تاں جے اس دا انحصار دوسرے ملکاں تے نہ ہووے سگوں ساڈے سائنس دان نویاں ایجاداں دے بعد ساڈی بنیاد نوں مضبوط بنان۔ ایس دے بعد جد اسیں سماجی تبدیلی دی گل کردے ہاں تے اس توں ساڈا مطلب ایہہ ہوندا ہے کہ ایہو جیہی تبدیلی جو سماجی رویاں، عادتاں، ماحول، زبان تے نت ورتوں دی زندگی تے اثر انداز ہووے۔ ایہہ سماجی تبدیلی ٹیکنالوجی دیاں ایجاداں کارن ہو رہی ہے، شاعری دا ایس تبدیلی وِچ کوئی دخل نہیں ہے ایس لئی اسیں کہہ سکدے ہاں کہ شاعری جذبات نوں ابھارن تے منورنجن دا اک سادھن تے ہے مگر اس دے رہیں کوئی مُڈھلا بدلا نہیں آ سکدا۔

ایہہ بدلا سائنس تے ٹیکنالوجی دیاں ایجاداں لے کے آندیاں نیں لیکن اس دے نال ہی ایہناں تبدیلیاں نوں سمجھن لئی نویں نظریاں تے چنتن نوں پیدا کرنا ہوندائے  جو سماجی تبدیلی نال ہون والے مسائل نوں سمجھ سکن۔ ایس لئی سائنس داناں تے مفکراں نوں نال نال چلنا ہوندا ہے تاں جے ٹیکنالوجی دے اثرات نال معاشرے وِچ انسانی احساسات دا خاتمہ نہ ہووے۔ نویں سوچ ایہناں دے ذہناں نوں تازگی دیندی رہوے۔ ایس مرحلے تے شاعری انسان دے جمالی احساسات نوں پرورش کرن تے زندہ رکھن وِچ اِک وڈا سادھن ضرور ہے جو ایہنوں نیچر دے  نیڑے اپڑا  کے سکون دیندی ہے پر نِری شاعری سماج  وچ سیاسی شعور تے تبدیلی دا ذریعہ نہیں ہوندی۔



Leave Your Comment
  Name
  Comment
Note * - Please Enter your link in {} . Example :- {www.suhisaver.org}
  Security Code