ناول
  سِّدھی-سادی گّل
  کاتراں
  خبرسار
  شخص نامہ
  نظریہ
  ادب،کلا ،سنگیت اتے سِنیما
  کاو-شار
  کِتاباں
  ڈوُنگھیاں سوچاں
  کہانی
  نصر
  ہیلتھ-لائن
  جانکاری اتے تکنالوجی










سرَوتے اڈیکدیاں کہانیاں – اجے بھاردواج


Posted On :- 29-11-2012

بٹوارے دے بعد دے پنجاب دا یاداں دا نقشہ


دِل٘ی وَسدا فلمکار اَجے بھارَدواج پنجاب ’تے تِنّ دستاویزی فلماں بنا چُکیا ہے۔ اُس دِیاں پہلِیاں دو فلماں ‘کتے مل وے ماہی' اتے ‘رب٘ا ہُن کی کریئے' کافی چَرچت رہیاں ہَن۔ پنجاب تے اُس دی تِیجی دستاویزی فلم ‘مِلاں گے بابے رَتن نے میلے تے' رلیز ہون لئی تیار ہے۔ اجے بھاردواج دا ایہہ لیکھ پِچ٘ھے جہے ‘اِکنامک اینڈ پلٹیکل وِیکلی' وچ چھپیا سی۔ اس لیکھ دا انُوواد کُلوِندر نے کیتا ہے، جس نوں ادارہ ‘سُوہی سویر’ چھاپن دی خوشی لے رہا ہے۔ (سمپا۔
   
   
ایہہ لیکھ دو کہانیاں بارے ہے جو پُوروی پنجاب وچلی 1947 دی نسل کشی ہِنسا بارے، دو وکھرے بندیاں ولوں سنائیاں گئیاں، جنہاں ’چوں اک سکھ اتے دوجا مسلم سی۔

پہلی کہانی جنوری، 2003 دی ہے، جدوں میں حیدرآباد توں ایشیئن سوشل فورم دے تنّ دناں پروگرام وچّ شامل ہو کے واپس پرت ریہا ساں، جتھے میری دستاویزی فلم ‘ایک منٹ کا مون' دکھائی گئی سی۔ ایسے سفر دوران اک بِھیڑ نال بھری ریل گڈی وچّ میں اک موسم دی مار نال نِس٘ل ہوئے درمیانی عمر دے سِدُھو نوں ملیا سی، جو سدھو ریفریجیشن چلاؤندا سی اتے پورا ایئرکنڈیشن پلانٹ سیٹ کرنا دا ماہر سی۔ جِیُوں ہی ریل گڈی اگانھ ودھی، اک پولے جہے جھٹکے نے سانوں نزدیک سرکا دتا، ساڈی سانجھی مات بھاشا پنجابی نے ساڈے وچلے فاصلے نوں ہور گھٹا دتا۔ جس طرحاں اجنبی اک دوجے نال کُھلھدے ہن، اوہ حیدرآباد وچ بتائی زندگی بارے دسن لگا۔ لازمی ہے کہ دو پنجابیاں وچلی گل بات 1947 دی بھارت دی ونڈ دے بُھوتاں نال ساہمنا کرن اندر ول چلی جاوے۔ سندھو نے مینوں دسیا کہ کِویں اُس دے چاچے نے مسلم بچیاں نوں مار کے اپنے برشے تے ٹنگیا سی۔

میرے باپ نے اس نال سارے ناطے توڑ لئے''، سدھو نے دسیا۔ اک لمی چپّ بعد سدھو نے اپنی کہانی جاری رکھی۔ ‘‘میرے چاچے نوں اپنے کیتے دی بری سزا ملی۔ اس دا کوئی وی بچہ نہیں بچیا۔ جاں تاں اس دے لُولھے بچے پیدا ہوئے تے جاں جنم توں کجھ گھنٹیاں بعد مر گیا۔''
    
سدھو دی کہانی دیاں گُونجاں اک سال بعد مڑ گونجن لگیاں جدوں میں دَلِتاں اَتے سوفی واد دِیاں ڈُونگھیاں تنداں تے روشنی پاؤن والی دستاویزی فلم کِتے مل وے مائی بنا رہا سی۔ دکھنی پنجاب دے پنڈاں وچ ستھانک اتہاس دی کھوج لئی گُھمدے نوں میں حنیف محمد نوں ملیا، جس کول پنڈ دی دَیہری تے سَتِھت اک مزار دوآلے گھمدی اجیہی ہی ونڈ دی اک کہانی سی۔
    
حنیف محمد ستھانک ہائی سکول وچ چپڑاسی وجوں سَیوا مُکت ہویا سی۔ اوہ جُھڑرِیاں وِہُونے چہرے والا سٹھّ سالاں دے لمے جُسے والا بندہ سی، جس دی چٹ٘ی داڑھی سی اتے اس نے سر ’تے چٹی ٹوپی پائی سی۔ اک جھٹکے نال مینوں ایہہ سمجھ آئی کہ اپنے چالی سالاں دے جیون وچّ، ایہہ پہلی وار سی کہ میں اک پنجابی مسلمان نوں دیکھیا سی۔
    
سمادھ دی کہانی حنیف محمد دی کہانی بن گئی۔ پُوروِی پنجاب دے پنجابی مسماناں دی کہانی نال بنی ہوئی حنیف دی کہانی ونڈ دی کہانی بن گئی۔ بِناں کسے کڑواہٹ دے اکٹھی کیتی گئی، ایہہ بَوہت سارِیاں کہانِیاں دا مِشرن سی، جیہڑا 1947 وچّ شروع ہویا، جدوں حنیف پنجاں سالاں دا سی۔ حنیف دا وِرتانت ایہہ یاد کردیاں ختم ہویا کہ 1947 وچ پیر دی سمادھ دا اَپمان کرن والے اپنا مانسِک سَنتُلن گوا بیٹھے اتے پاگل ہو کے مرے سن۔ ایہہ سدھو دی کہانی دی اک گونج سی۔
    
ایہہ دو کہانیاں، بھاویں کنیاں وی وکھریاں ہن، دوویں اک لوک نَیتِکتا دی دُہائی دِندِیاں ہَن۔ کُکَرمِیاں نُوں اوہناں دے جِیوندیاں ہی اپنے کیتے دی سزا مل گئی، لوک نِیاں دے گواہ سن۔ ایہہ کہانیاں مینوں جانیاں پچھانیاں لگیاں کیوں کہ میری یاد وچ اک وِرتانت وَسیا سی، جو میں اپنے بچپن وچّ پنجاب وچّ اپنے پِنڈ اَکال گڑھ پھیری دوران اک پِنڈ واسی توں سُنی سی۔

ونڈ دوران قاتل ٹولَیاں تَوں بچن جد ساڈے پنڈ دے مسلمان مسلم بہو گنتی والے اک گوانڈی پنڈ ہَلوارے نوں جا رہے سن، تاں اوہناں نے اپنا قیمتی سامان اپنے ہندو سکھ متراں نوں دتا، جو اوہناں  نے اوہناں نوں واپس کر دتا، جدوں اوہ کینپاں وچّ پہنچ گئے۔ پر راجپوت مسلماناں دے اک سموہ دے وشواس نوں اک گوانڈھی پَرِیوار نے توڑ دتا۔ اوہ خالی ہتھ پکستان چلے گئے، پر جس پریوار نے راجپوت مسلماناں نال دھوکھا کیتا سی، نوں اس کُکرم دی بری سزا ملی۔ پرِیوار وِچلے چارے بھرا جوانی وچ ہی مر گئے، دردِیلے حالات وچّ، اوہناں دے بچے کنگالی وچ پلے۔ پِنڈ والے اوہناں نال ہمدردی کردے سن پر پچھتاوے نال ایہہ کہندے سن کہ ایہہ اس دی سزا ہے، جس ڈھنگ نال اوہناں نے راجپوت مسلماناں نال دھوکھا کیتا سی۔
 
نیاں دی لوکیانی دھارنا ؟

پچھلے دساں سالاں وچّ اپنیاں دستاویزی فلماں دے سلسلے وچّ میں پنجاب دے ہورناں تَوں علاوہ لدھیانہ، پٹیالہ، مانسا، بٹِھنڈہ اَتے سنگرُور ضلعیاں دے دیہات وچّ گھمیاں ہاں۔ اکثر میرا اجیہے لوکاں نال واہ پے جاندا ہے، جنہاں چوں بَوہتے وَنڈ دی پیڑھی دے ہن، جو اوہناں لوکاں دی ہونی بارے دسدے ہن، جنہاں نے 1947 دے قتلِ عام نوں انجام دتا سی۔ سٹھاں سالاں بعد وی اوہ سپَشٹ روپ وچ اوہناں گھٹناواں نوں یاد کردے ہن، جویں کہ ایہہ حالے کلھ دا ہی واقعہ ہووے۔ اوہ نِگ٘ھے روپ وچّ اپنے مسلم گوانڈھیاں، ہم جماعتیاں اتے بچپن دے دوستاں اَتے اپنے اکٹَھیاں بتائے سمَیں نُوں یاد کردے ہن۔ بڑے دُکھ اَتے افسوس نال تد اوہ یاد کردے ہن کہ کِویں اوہناں دے گوانڈھیاں نوں جانا پیا، اتے جاں اوہ بے شرمی نال مار دتے گئے۔
    
بِنھاں سوال دی اڈیک کِیتَیاں، اوہ آپ مہارے اپنیاں گلاں باتاں نوں ایہہ کہہ کے مُکاؤندے ہن کہ کِویں کُکرمی، جو اوہناں دے بھائی چارے چَوں سن، نوں اپنے جیون وچ ہی اپنیاں 1947 دِیاں کرتُوتاں نُوں بُھگتنا پیا۔ اوہ ایہہ دسنا کدے وی نہیں بھلدے کہ کِنے برے ڈھنگ نال اوہناں دے جیون دا انت ہویا۔ نہ ہی اک وار وی میں کدی پُوروِی پنجاب دے مسلماناں دی دُردَشا لئی ہونی نوں ذمہ وار ٹھہراؤندَیاں سُنیا ہے۔ نہ ہی میں کسے اک اجیہی گھٹنا نال وابستا ہویا ہاں جِتھے لوکاں نے مسلماناں دے قاتلاں نوں وَڈَیائیا ہووے جاں اوہناں دے کارَیاں کارن اوہناں دی عزت کیتی ہووے، جاں موتاں نوں سُورم گَتی دے کارج گردانَیا ہووے۔
    
ایہہ غیر رسمی کہانیاں، لگ بھگّ کسے لوکیان دی طرحاں، پنجاب دے دیہات دے یاداں دے نقشے ’تے اُکریاں پئیاں ہن۔ پُوروی پنجاب دے دیہات دے ایہہ وِرتانت ونڈ دے وِرتانت دا اک اَنِکھڑواں حصہ بن چُکے ہن۔
    
پِنڈ وچّ ہر کوئی ہر کسے نوں جاندا ہے۔ پِیڑھیاں توں لوک اکٹھے رہندے ہن۔ اجیہا کُجھ وی نہیں جو اک دوجے توں لَکَویا جا سکے۔ ایہہ کارن ہے کہ 1947 وچ کس نے کی کیتا، ایہہ لوکاں دی جانکاری وچّ ہے۔
    
ونڈ والی پِیڑھی، وِشَیش روپ وچّ، اس یاد دی رکھوال ہے، پر ایہہ پیڑھی وی تیزی نال ختم ہندی جا رہی ہے۔  ونڈ دیاں یاداں دی ایہہ وِشَیش کَڑی ہے۔ 1947 دے گَھلُوکارے تے اوہناں دا فیصلہ، اِتہاس اَتے سماج، دَوواں لئی بہت مَہتوپُورن ہے، جس نوں اسیں اپنی بربادی دی قیمت ’تے ہی ان گَولَیاں کر سکدے ہاں۔ ایہہ من٘ے جاندے وکھرَیویاں دے اَدھار تے لوکاں نوں ونڈن اتے مارن دیاں کوششاں دے خلاف اک طاقتور گواہی ہے۔ ایہہ گواہی ہور وی بہت زیادہ مَہتوپُورن ہو جاندی ہے، کیونکہ پچھمِیں ایشیائی دَیشاں وچ، دس لکھ بے قصورے بچیاں، عورتاں اتے مرداں، جہڑے 1947 دے قتل عام وچ مارے گئے، دی یاد کرنا لئی کجھ وی نہیں کیتا گیا۔    
    
ونڈ دا وِرتانت اجے تکّ بہت حد تکّ اُتھے شکل اختیار کردا ہے، جتھے ہندو، سکھ اتے مسلمان پناہ گیر، ‘‘دوجی'' دھر دے ظلماں اتے قتلِ عاماں دے شکار بنے۔ پر، ایہہ اک سوال اٹھاؤندا ہے - جے ہر کوئی پِیڑت سی، طرحاں اس نوں انجام دین والے کون سن؟ دوویں قوم راجاں، بھارت اتے پاکستان، کَھنڈن دی مِتھّ وچ وشواس رکھنا پسند کردے ہن - لوک اپنے بھائی چارے دَوَارا کیتے گئے قتلِ عاماں بارے گلّ نہیں کرنا چاہندے  
    
ایہہ مِتھّ دَوواں پاسے اُسرے قوم راجاں دے قوم وادی پَروَچن نُوں مَیچ آؤندی ہے۔ کُکرمی سدا ہی دوجا بھائی چارا، ہُندا ہے اَتے ایسے طرز تے، دوجا دَیش- ہندواں اتے سکھاں لئی مسلمان اتے پاکستان، اتے پاکستان دے مسلماناں لئی ہندو اتے سکھ اتے بھارت۔ نتیجے وَجوں، پچھلے سٹھّ سالاں وچ نفرت رَڑکدی مَدَھانی آٹو مَوڈ تے لگ٘ی ہے۔         

ایہہ اِتھے تکّ ہے جتھے تکّ ونڈ دا جَنتک اتے راجنِیتک چہرہ جاندا ہے۔ اس دے پچھے اوہناں لوکاں دا لمے چِر دا دبَیا یَتھارتھ ہے، جِنہاں نے اس قتل عامی ہِنسا دے گواہ ہن، جہڑا اوہناں دے بھائی چارے نے انجام دِتا ہے۔ اَتے جرم اَتے پچھتاوے دا پرگَٹاوا کر اوہ اپنِیاں آتماواں نُوں دھوندے ہن۔ ایہہ ہی شاید اکو اک ڈھنگ ہے جس نال بھائی چارے اجیہے دُکھدئی بُھوتکال تَوں زخم بھر سکدے ہن - معافی منگو اتے معاف کیتے  جان دی آس رکھو۔
    
ونڈ دے مسلے نال دو چاک ہُندیاں، شاید ایہہ یاد رکھنا ضروری ہووے گا کہ بھارت اَتے پاکستان نے نُوریمبرگ مقدمے، جاں ہالوکاسٹ توں بعد دے جرمنی دے قتل عام دا شکار بنے لوکاں جہی کوئی گھٹنا دا تجربہ نہیں ہویا۔
    
تباہی توں بعد دے جرمنی دے بالکل الٹ، بھارت وچ، ونڈ دے قتل عام نوں کدے وی یاد نہیں کیتا گیا - جَنتک تھاواں تے اس نوں یاد کردا کوئی کَلاکَرِت نہیں بنائی گئی۔ ایہہ یقینی بناؤن لئی کوئی آجائب گھر نہیں اُساریا گیا تاں کہ اسیں اس نوں اسانی نال بھلّ نہ سکیئے۔ اس لئی، جَت٘ھے بند اَتے سماجک روپ وچ لوکاں نوں کدے وی پڑھایا، سمجھایا، پَرَیرت اتے تیار نہیں کتا گیا کہ اوہناں جاں اوہناں دے بھائی چارے دَوَارا 1947 وچ کیتے گئے قتل عام نال اکھاں وچ اکھاں پا کے ویکھ سکن۔
    
جرمنی کول 1960 وَیاں دی وِدیارتھی لہر ہے، جدوں کھانے دے میز ’تے بچے اپنے ماپیاں نال تیجی رائک وچّ یہودیاں دیاں موتاں اتے غائب ہون وچ نبھائے رول لئی کھہبڑے سن۔ دکھنی افریقہ کول اپنا ‘سچ اتے میل جول کمیشن' ہے، جس لوکاں نوں اک دوجے دے نیڑے لیاندا ہے، پِیڑتاں اتے ظلمِیاں دوواں نوں ہی۔ بھارت وچّ، اک سماج وجوں اس نال ملدی جلدی کوئی چیز نہیں ملدی۔ اس دے اولھے، اسیں ہِنسا دی اک پوری کَڑی نوں خاموشی دی کندھ نال بند کر دتا ہے۔  
    
ایہناں سارے سماجک تجربیاں توں سَکھنے، لوکاں دا وڈا حصہ حالے وی 1947 وچ اوہناں دے بھائی چاریاں ولوں کیتی گئی ہِنسا نوں خارج کردا ہے۔ اوہ ہنسا دے اپنے کارنامیاں نوں نہیں بھلدے اتے نہ ہی اوہ اوہناں دی نکھیدی کردے ہن جاں اوہناں نوں بے دخل کردے ہن۔ اس دی تھاں، اوہ اپنے کرماں نوں قبولدے، افسوس کردے اتے پچھتاوا اتے جرم نوں قبولدے ہن۔ ایہہ اوہ اجیہی بھاشا وچ کردے ہن جو پوری طرحاں نال اوہناں دی اپنی ہے، اپنے وِلَک٘ھن پَرَمپَرک اَتے سَبِھیاچارک ڈھنگ نال -  اک اجیہی بھاشا جس نوں اکادمِکتا دے دَرشنی دروازیاں نے ان گولَیاں کیتا ہویا ہے۔ پھر وی ایہہ پنجابی لوکاں دی 1947 دے قتل عام دے خلاف سبھ توں طاقتوار جتھے بندک ہُنگارا دِسدی ہے جَیہا کہ راج سَت٘ا دہ خاموشی وی دِندی ہے۔


    طیب عباس رانا
بہت ودھیا لکھیا گیا اے ۔ ۔ اتفاق نال میرے پُرکھیاں دا تعلق وی ایناں پنڈاں نال سی جنہاں دا ذکر اس ممضمون وچ کیتا گیا اے، یعنی ھلوارے دے آلے دوالے دے راجپوت پنڈ ۔ ۔ تے لٹے پٹے مہاجر قافلیاں دی کہانیاں اپنے پُرکھیاں کولوں سن کے واقعی بہت دکھ ہندا اے۔
    Nuzhat Abbas
Thought provoking and enjoyable reading. Thanks
    khalil
Nice work ajay jee. It is necessary to save the facts to avoid further clash in these religions.

Leave Your Comment
  Name
  Comment
Note * - Please Enter your link in {} . Example :- {www.suhisaver.org}
  Security Code